METO Konsidera "Bano" Fa'an Komunidade Nia Rai no Rezidensia Fulolo Ne'e Traisaun ba Oe-Kusi Ambeno
Díli,METO(23/08/2023)_____Liu husi oportunidade ne’e, Movimentu Estudante Tane Oe-Cusse (METO) lori Estudante Oe-Kusi oan hotu no komunidade hotu husi Rejiaun Administrativa Espesial Oe-cusse Ambeno (RAE OA) sira-nia lian, hato’o ba publiku, liuliu ba IX Governu konstituisional, atu toma atensaun hodi foti medida imediata ba desizaun Prezidente Autoridade RAEOA nian, ne’ebé uza nia kompetensia hodi fa’an tiha rai no rezidensia estadu Fulolo Oe-Kusi.
Hanesan estudante ida ne’ebé pertense mós ba Oe-Kusi, la menta teb-tebes ho aktu Prezidente autoridade RAEOA-ZEESM TL, ne’ebé uza ninia autoridade hodi fa’an rai no rezidensia Estadu nian Fulolo ba Eis-Prezidente Autoridade RAEOA Dr. Mari Bin Amude Alkatiri.
Antes Kriasaun RAEOA no estabele ZEESM-TL iha Oe-Kusi, Rai Fulolo hanesan rai potensia ba komunidade 76 utiliza rai refere hodi halo toos no kuda produtu ne’ebé mak komunidade sira presiza hodi sustenta sira-nia nesesidade, kontribui mós ba kresimentu soberañia ai-han no eradikasaun hamlaha.
Iha tinan 2015, bainhira halo ona Kriasaun RAEOA no estabelesimentu ZEESM-TL iha Oe-Kusi, bazeia ba Lei númeru 03/2014 de 18 de Juñu, kona-ba Kriasaun Rejiaun Administrativa Espesial Oe-Kusi Ambeno no Zona Espesial Ekonomia Sosial Merkadu iha Oe-Kusi no Atauro, ne’ebé hetan aprovasaun husi Parlamentu Nasional, atu implementa programa pilotu sira iha Oe-Kusi.
Haree ba ida ne’e, Eis-Prezidente Autoridade RAEOA Dr. Mari Alkatiri haree katak Fulolo hanesan rai estratejiku ba Estadu hodi etabelese obra ruma nunee bele koresponde ba interese públiku tuir nesesidade ne’ebé estadu presiza iha futuru.
Nune’e iha tinan 2015, Autoridade RAEOA hasai komunidade na’in 76 hodi hatama rai refere ba uzu publiku sein indemnizasaun, maibé husi komunidade nain 76 ho fuan boot konsege kolabora ho Autoridade RAEOA hodi oferese rai ne’e ba Estadu atu halo konstrusaun ba uma 7 atu fahe ba Sekretariu Rejional nain 7 hodi hela atu hala’o servisu ba interese komun ka koletiva iha durante sira nia mandatu.
Uma hirak ne’e harii uza Orsamentu Jeral do Estadu ho montante $. 1,687,037 (um milloes i tal). Osan hirak ne’e la’os ema ida mak foti husi nia bolsu.
Maibé, atualmente hamosu polemika ida ne’ebé mak seriu katak rezidensia ne’ebé estabelese husi Eis-Prezidente Autoridade RAEOA Dr. Mari Alkatiri, nune’e mós Eis-Prezidente Autoridade RAEOA rasik halo ona deliberasaun iha 16 Outubru 2017 kona-ba Kompra i Venda, hodi faan rezidensia ne’e ba Eis-membru autoridade RAEOA no ikus mai faan duni rezidensia Fulolo ba Eis-Prezidente Autoridade RAEOA rasik bazeia ba deliberasaun kompra i venda ne’ebé nia rasik mak kria. (konformi husi akta ne’ebé Diretur Servisu Notariadu RAEOA Dr. Jóse Ase Neno, fo sai)
Haree ba deliberasaun kompra i vendas hanesan estudante Oe-Kusi oan konsidera Eis-Prezidente autoridade RAEOA halo ho intensaun atu benefisia nia an la’os ba interese publiku, tanba nia rasik mak kria, ikus nia rasik mak sosa hodi privatiza tiha rai no uma estadu ba nia an. No haree ba deliberasaun ida ne’e parte id abele loos no bele sala. Karik loos bainhira la viola normas no lei ne’ebe vigora.
Alende haree ba deklarasaun husi Prezidente Autoridade Sr. Arsenio Paixão Bano katak, fa’an tiha rai inklui rezidensia estadu ne’e atu hatama fali osan ba kofre estadu atu nune’e autoridade bele halo fali rezidensia foun ba ema ne’ebé mak atu aluga tan no hateten mos katak nia fa’an bazeia ba baze legal. (Ne’e laloos no deskonfia iha indisiu krime korupsaun).
Alende ita haree ba Prezidente Autoridade RAEOA nia deklarasaun mos la razoavel atu konvense publiku, tanba alokasaun orsamentu jeral do estadu kada tinan, komesa husi 2015 mai to’o 2023:
Alokasaun orasamentu jeral do estadu husi 2015 mai to’o 2021 nian ho montante ne’ebé boot tebes;
Alokasaun orsamentu estadu ba RAEOA iha tinan 2022 nian ho montante $ 84 Millaun maibé ninia ezukusaun foin mak atinji de’it 19% no mai fali iha alokasaun orsamentu jeral estadu 2023 nian Governu sentral aloka tan orsamentu ho montante $ 120 Milliaun.
Hosi alokasaun orsamentu jeral estadu 2022 ba RAEOA, ita haree nia ezekutasaun minimu tebes, maibé prezidente autoridade RAEOA hakarak faan tan rai no rezidensia estadu iha Fulolo Oe-Kusi hodi hatama ba kofre estadu. Ida ne’e, ita haree katak Prezidente Autoridade manifesta nia inkapasidade no laiha seriedade servisu durante nia mandatu. Signifika katak prezidente autoridade inkapasidade ba ezekusaun orsamentu tanba kada tinan la ezakuta hotu orsamentu no lahatene mós hodi buka osan tanba la iha alternativu seluk no nia alternativu ikus mak uza autoridade hodi fa’an rai no rezidensia estadu ne’ebé mak konstroi uza osan povu nian.
Alende nee mós, Prezidente autoridade deklara katak nia faan rai no rezidensia baezia ba baze legal, maibe lei ida nebee, no sita iha artigu hira mak fo dalan ba presidente autoridade RAEOA hodi faan rai no rezidensia estadu.
Tanba polemika alienasaun rezidensia ofisial Fulolo, primeiru autoridade RAEOA tenke hatene Dominiu ou rezidensia ofisial hanesan produtu Expropriasaun ou lae?
Se produtu Expropriasaun, entaun autoridade labele uzufruir ou sai hanesan privadu, razaun tanba propriedade ou dominiu ne’e nia titularidade de direitu seidauk klaru.
Bazeia ba lei nú. 3/2014 de Juñu, artigu 26 ne’e koalia kona-ba utilizasaun da terra estadu liuhusi autoridade rejional “Garantia direitu uzu no fruisaun da terra para fins dezenvolvimentu de prozetos de investimentu dentru dos limites” ne’ebé previstu iha lei inan KRDTL. art 54.
Maibé la signifika katak autoridade uzufruir expropriasaun hanesan privadu. Iha artigu 27 hateten katak, autoridade so proteje konformidade bazeia ba lei ne’e atribu. Outra vertente sr. prezidezidente Autoridade Arsenio Bano, nia tenke haree didiak rezidensia ofisial ne’e tama iha jestaun imovel estadu tuir lei atribui ka lae? Liuhusi eskritura publika ho baze legal iha lei númeru 10/2011 de 14 de Setembru, artigu 809 CCTL, ho forma kontratu kompra I venda.
Wainhira Autoridade RAEOA halo ona deliberasaun liuhusi prezidente autoridade mak konvoka tenke haree efeitu ezisensias artigu 813 CCTL katak, atu transmiti propriedade ou coisa nia titularidade direitu tenke klaru. Tanba públiku konsidera rezidensia ofisial ne’e hanesan “bens existensia ou titularidade incerta ho base 815 CCTL, katak kuandu autoridade sei fa’an beins de existencia ou titularidade incerta no nia kontratu hanesan mensaun inserteza bele dividu ona nia presu ne’e autoridade investe ba konta bankaria autoridade ninian, maibé bens imoveis la eziste la pertense ba vendedor, eseptu husi parte kompetente rekuzam ba kontratu natureza aleatoria.
Atravez husi problema hirak ne’e, ami estudante Oe-Kusi oan lori komunidade hotu husi RAEOA sira nia lian hodi afirma hanesan tuir mai ne’e:
Husu ba parte Notariadu RAEOA atu mantein emite kontratu definitivu hanesan eskritura publiku dokumento autentiku.
Husu ba Parlamentu Nasional atu halo inkeritu parlamentar, no Komisaun C atu halo fiskalizasaun ba Prezidente Autoridade RAEOA.
Husu ba Comisaun Anti Corupsaun CAC atu hola investigasaun imidiata ba patrimonio estadu ne’ebe mak faan ba pesoal ida.
Husu ba IX Governu Konstituisional atu toma atensaun hodi halo intervensaun lalais Prezidente Autoridade nia desizaun ida faan rai no rezidensia estadu iha Fulolo Oe-Kusi.
Porta-voz:
1. Abilio da Cruz Quefi
2. Agustino Quefi

Komentar
Posting Komentar